De Palts, 23, 24 & 25 oktober 1998
Najaarsexcursie van de DHK

In de herfst van 1998 ging de Doopsgezinde Historische Kring voort met haar
ambitieuze excursieprogramma naar onze broedergemeenten in het buitenland.
Werden vorig jaar de vrijwel verdwenen gemeenten in Vlaanderen en Zeeuws-Vlaanderen in twee dagen bezocht, nu waren wegens de lange heen- en terugreis drie dagen nodig om de oude en nieuwe broedergemeenten in de Palts te bezoeken.
Eckbert Driedger, voorzitter van de voor ons zo belangrijke Mennonitische
Geschichtsverein, en Gary Waltner, hoofd van de Mennonitische Forschungsstelle, beiden daar werkzaam en wonend, hadden ons uitgenodigd voor een bezoek.

Op vrijdag 23 oktober vertrokken 59 deelnemers en -neemsters vanaf het station
Den Bosch per bus (enkelen met de auto), naar onze logeeradressen, 'Hotel
Braun' in Kirchheimbolanden, voor de anderen Hotel 'Wasseruhr', waar we tegen
zes uur aankwamen. Na de maaltijd konden we met elkaar en enkele gastheren
en -vrouwen kennis maken, waarna Eckbert Driedger voor ons een inleiding
hield over de geschiedenis van het Mennonietendorp Weierhof, dat we later uitgebreid
zouden bezoeken.

Op zaterdag 24 oktober bezochten we op een historische rondrit eerst het kerkje (uit 1806) van de sinds 1568 bestaande doopsgezinde kerk van Obersalzen.
De vervolgingstijd van de 16de eeuw en de Dertigjarige Oorlog overleefden maar twee gemeenten: Kriegsheim en Obersalzen.
Bij deze Duitse dopers voegden zich in de tweede helft van de 17de eeuw gevluchte Zwitserse mennonieten. Door Nederlandse hulp konden dezen zich hier vestigen, hulp die nu niet meer zo bekend is, noch bij Duitsers noch bij Nederlanders zelf.
Ook ontvingen zij aanvankelijk steun van de keurvorst van de Palts, die na de 'grausame Krieg' nieuwe boeren zocht voor z'n ontvolkte land, onder meer onder de Zwitserse dopers. Zo ontstonden de nieuwe 'Höfe' met hun Zwitserse namen (zoals Weierhof = Vijverhof).
Vanaf 1814 kwam de Kurpfalz bij Beieren en werd het gebied Rheinbayerisch en katholiek.

Hierna vertrokken we naar de zeer contrasterende moderne kerk van de Mennoniten-
Brüdergemeinde Frankenthal, een gemeente die nu vooral bestaat uit sinds 1977 daarheen getrokken Russische mennonieten. Een gemeente overigens
die ooit centraal stond in de disputaties tussen de calvinistische keurvorsten en de ondanks vervolging aan hun geloof vasthoudende wederdopers.
Frankenthal nam in de tijd na W.O. II veel Russischc Aussiedler op - onder hen veel met
Nederlandse namen - uitgenodigd door de oorspronkelijke kerngemeente van zo'n 10 Einsiedler. Er was een, voor Nederlandse begrippen onvoorstelbaar groot, goed geoutilleerd kerkgebouw verrezen, tevens gemeenschapscentrum, met bibliotheken,
vergadercentra, etc. Met grote toewijding wordt hier alle werk door de gemeenteleden verzet; jammer dat we hierover veel hoorden, maar het niet zelf konden ervaren. Er was zelfs een 'Putzplan', waaruit bleek dat bijv. met Oud en Nieuw '98 de families Thiessen, Braun, Domke en Fast samen poetsdienst hadden gehad.

Het middagprogramma was gewijd aan de stad Worms met z'n Dom, Luthermonument
en joodse begraafplaats (alleen een blik over de muur en door de poort was ons helaas vergund). De middag werd besloten met een bezoek aan de wijngaard en -proeverij van de doopsgezinde familie Henge/Ernst Miilsheim, waar de heerlijke wijnen, gerijpt op fraaie berghellingen, ons in een milde stemming brachten. Ondanks vervolgingen had het leven toen ook wel wat.

In het gemeenschapshuis van 'De Weierhof' werd de maaltijd gebruikt en de avond werd besloten met een inleiding over de lotgevallenvan de doopsgezinden op de Weierhof en in Rusland. De kaart die daarbij getoond werd riep bij ons lid, ds. Thimm uit
Haarlem, reminiscenties en reacties op.

De Weierhof werd in 1682 in erfelijke pacht uitgegeven aan de mennoniet Peter Crayenbühl (Krehbiel). Vele mennonietenfamilies leefden hier op de Höfe, de Weierhof en andere naburige hoeven. In 1706 kwam de Weierhof onder de jurisdictic van Nassau-Weilburg. Deze vorsten waren toleranter jegens de mennonieten dan de katholieke keurvorsten van de Palts. Door de vele contacten met mennonieten in Nederland, Zwitserland, Rusland enz. werd de Weierhof al vroeg (vanaf ca. 1800) een centrum van studie en scholing. Vele conferenties werden er ook gehouden.

Op zondag 25 oktober verzamelden we ons voor de kerkdienst in de kerk van de Weierhof, waar de pastores Andrea Lange en Arno Thimm voorgingen. Na de koffie was er de mogelijkheid souvenirs voor goede doelen to kopen, vervaardigd door jongeren van de Weierhof. Sommigen maakten kennis met Mattie en James Lowry, Old Mennonites uit de VS in hun mooie ingetogen kleding, op studie in Nederland en logerend in Aalsmeer.

Om 11.30 uur gingen de deuren van de Mennonitische Forschungsstelle voor ons open (de bibliotheek en het archief van de Mennonitische Geschichtsverein), waar Gary Waltner (bibliothecaris) en Eckbert Driedger ('bouwpastoor') ons al over vertelden en waar Gary het een en ander voor ons klaar had gelegd.

Het is bewonderenswaardig wat in betrekkelijk korte tijd daar tot stand is gebracht,
ondermeer door het harde werk van vele vrijwilligers. Velen vertrokken hiervandaan, gebukt onder een vracht boeken, waar gelukkig een lichtere beurs tegenover stond. We hadden, zij het kort, een indruk gekregen van de doelstelling van de Mennonitische Forschungsstelle, die dienstbaar wil zijn aan de noden van de kerk en aan die van de academische wereld, voorzover die geinteresseerd is in geschiedenis en cultuur van onze geloofsgemeenschap.

Weierhof _ext _1998
De kerk van de Weierhof. foto: Angelique Hajenius, Bilthoven

Na een gemeenschappelijke maaltijd, nu bij de plaatselijke Griek, namen we 'schweren Herzens' (want wat hadden we al niet nog willen weten) afscheid om na de bustocht om ca. 19.30 uur weer in 's-Hertogenbosch aan te komen.
In gedachten waren we nog bij de uit de verstrooidheid ontstane gemeenten, waarvan velen vroeger en nu de op zondagmorgen over ons uitgesprokcn zegen hadden ervaren in hun verdrukkingstijd: 'so sollst du deinem Sohn sagen: Wir waren Knechte des Pharao in Aegypten, und der Herr führte uns aus Aegypten mit mächtiger Hand'.

Bonny Rademaker-Helfferich

[in: Doopsgezinde Bijdragen nieuwe reeks nummer 25 (1999) pp. 250-252 ]