Leiden, UB en Lokhorstkerk 5 & 6 november 2004
Verslag Congres 'Socinianisme in de Nederlanden'

Het congres gewijd aan het socinianisme gehouden ind e Lokhorstkerk en de Universiteitsbibliotheek gold tevens als de najaarsbijeenkomst van de DHK.

In 2004 was het 400 jaar geleden, dat de roemruchte Poolse geleerde van Italiaanse afkomst, Faustus Socinus, in het Italiaans: Fausto Sozzini (1539-1604) 
stierf. Zijn gedachtegoed deed tijdens zijn leven in heel Europa veel stof opwaaien,
maar nog wel het meest in de calvinistische Republiek der Verenigde Nederlanden.
Twee van Socinus' aanhangers uit Polen bezochten in 1598 onder andere Amsterdam en Leiden, namen zijn boeken mee hierheen en besmetten en
passant de jonge Republiek met deze 'ketterse' leer. Zij verkregen grote invloed
in doperse, remonstrantse en collegiantse kringen. De naar hem genoemde sociniaanse oftewel antitrinitarische leer zou tot ver in de achttiende eeuw met name in protestants Europa voor de nodige opschudding zorgen.

Socinus wortelde in het christelijk humanisme, stond een redelijke godsdienst voor waarin de mens met God samenwerkte, en wees de leer der Drie-eenheid af, evenals de incarnatie van Christus. De nieuwe calvinistische universiteit van Leiden adviseerde de overheid dan ook de boeken van deze 'vrijdenker' te confisqueren. De calvinistische kerk deed er alles aan om de doperse, remonstrantse en collegiantse leiders veroordeeld te krijgen. Dit onderzoek liep via de provinciale synodes. In 1653 waren de calvinisten er eindelijk in geslaagd de Staten van Holland zover te krijgen dat zij een plakkaat uitvaardigden tegen Sozzini's 'zielverdervende leerpoincten'.
Dit plakkaat schiep in de jonge Republiek de mogelijkheid om verdachte  groeperingen te 'examineren' door middel van vragenlijsten, en om bij gebleken
overeenkomst tussen de theologische inzichten (van de verdachten) en de sociniaanse leer hen te kunnen veroordelen - ondanks de in de Nadere Unie vastgelegde vrijheid van godsdienst. Zo zouden gedurende de hele zeventiende en achttiende eeuw de doopsgezinden, remonstranten en collegianten onder verdenking van 'ketterij' blijven vallen.
De inhoud van dit socinianisme en de uitwerking ervan in Europa en Nederland was echter nooit in samenhang onderzocht. Een druk bezocht tweedaags congres in Leiden, georganiseerd door de DHK, het Doopsgezind Seminarium, de Vrije Universiteit Amsterdam, het Remonstrants Seminarium aan de Universiteit Leiden, de Remonstrantse Historische Commissie en de theologische faculteiten van de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit Leiden, bood een keur van Nederlandse en buitenlandse sprekers de gelegenheid helderheid te verschaffen over de kerk- en cultuurhistorische effecten van deze belangrijke stroming.

Daarbij waren de lezingen zo gekozen, dat de tweede congresdag het karakter had gekregen van de najaarsvergadering van de DHK. Met een koorrecital en ontvangst werden twee interessante dagen afgesloten ter herdenking van
een beweging, die door haar 'ketterij' de doopsgezinden, remonstranten en collegianten langdurig in conflict heeft gebracht met de wereldlijke en kerkelijke
overheden in Europa en de Republiek.

De voordrachten van beide congresdagen verschenen in het aan het congres voorafgaande nummer van de Doopsgezinde Bijdragen [DB 30 (2004)].

Voorts werd tijdens het congres een dubbelbibliografie gepresenteerd van de hand van drs. P. Knijff en drs. S.J. Visser, waarin alle op de Nederlanden betrekking hebbende pro- en antisociniaanse geschriften tot 1800 zijn beschreven. Tevens organiseerde de Leidse Universiteitsbibliotheek een bijzondere tentoonstelling van historische sociniana (boeken en prenten), die tijdens de congresdagen bezocht werd en waarbij een toelichting werd gegeven door conservator dr. G.A.C. van der Lem, tevens lid van de DB-redactie.

De goede samenwerking tussen de verschillende deelnemende groepen die leidde tot dit geslaagde congres en de fraaie congresbundel, geeft zeker aanleiding tot herhaling van een dergelijk project.

Bonny Rademaker-Helfferich

[in: Doopsgezinde Bijdragen nieuwe reeks nummer 31 (2005) pp. 332-333]